Armia Polska w okresie I RP

Wczesnośredniowieczne państwo polskie weszło na arenę dziejów pod władzą dynastii Piastów, która zjednoczyła miejscowe plemiona zamieszkujące tereny obecnej Polski. Siła zbrojna państwa opierała się na książęcych oddziałach konnych zwanych drużyną i pospolitym ruszeniu chłopskiej piechoty. Była to pierwsza armia polska, choć w swojej formie daleka od współczesnego rozumienia tego terminu.

armia pierwszych PiastówKraj pokrywała sieć drewnianych grodów obronnych. Pierwszy uznawany przez naukę za historycznego władcę książę Mieszko I musiał toczyć walki o niepodległość kraju z agresorami zewnętrznymi – Niemcami. Jego następcy wojowali też z Rusinami, Czechami i plemionami nadbałtyckimi. W X–XI wieku młode państwo polskie toczyło walki obronne zmierzające do powstrzymania niemieckiego parcia na wschód. Jednym z pierwszych zwycięstw w walce z niemieckim najazdem odnotowanym przez historię była zwycięska bitwa pod Cedynią stoczona w 972 roku przez wojska Mieszka I i Czcibora z wojskami niemieckimi murgrabiego Hodona.

W latach panowania Bolesława Krzywoustego (1102–1138) Polska toczyła wojnę obronną z najazdem cesarza niemieckiego Henryka V, opanowano też Pomorze Gdańskie i narzucono ponownie zwierzchnictwo Pomorzu Zachodniemu. W 1138 roku Bolesław Krzywousty testamentem podzielił obszar państwa pomiędzy swych synów rozpoczynając tym samym okres rozbicia dzielnicowego kraju, który trwał aż do XIV wieku.

najazd MongołówW 1241 roku ruszył na Europę najazd Mongołów, którzy zaatakowali Węgry i Polskę. Na Polskę uderzyła armia w sile około 30 000 ludzi pod wodzą Bajdara. Rycerstwo polskie próbowało bezskutecznie powstrzymać najazd staczając kilka bitew, w których poniosło porażkę. Najsłynniejsza była bitwa, jaką stoczyło rycerstwo polskie pod wodzą księcia Henryka Pobożnego 9 kwietnia 1241 pod Legnicą  koło Wrocławia. Mongołowie dzięki przewadze liczebnej i umiejętnej taktyce odnieśli zwycięstwo. Książę Henryk Pobożny poległ. Ze względu na poniesione duże straty Mongołowie nie byli jednak w stanie kontynuować podboju i wycofali się. Zdaniem historyków bitwa pod Legnicą, pomimo porażki, ocaliła Europę przed najazdem mongolskim. Rycerstwo polskie posługiwało się w walce ze wschodnim przeciwnikiem tradycyjną bronią rycerską, mieczem o prostej głowni.

W XIV wieku książę, a potem król Władysław Łokietek (1260–1333) dążył do ostatecznego zjednoczenia ziem polskich po burzliwym okresie rozbicia dzielnicowego. Pokonywanie przeciwników wewnętrznych dodatkowo komplikowała konieczność walki z Zakonem Krzyżackim. Zakon ten został sprowadzony do Polski w 1226 roku przez Konrada Mazowieckiego, w celu ochrony kraju przed najazdami pogańskiego plemienia Prusów. W rzeczywistości Krzyżacy zmierzali do założenia na zdobytych terenach własnego państwa kosztem terytorium i interesów państwa polskiego. W tym burzliwym okresie pełnym wojen i najazdów Władysław Łokietek stoczył zwycięską bitwę z Krzyżakami pod wsią Płowce w 1331 roku. Armia zakonna liczyła około 7000 ludzi, a siły polskie stanowiło około 5000 ludzi. Bitwa uniemożliwiła opanowanie Krzyżakom Kujaw, jednej z dzielnic Polski. Uzbrojenie ochronne rycerza z XIII–XIV wieku stanowiła kolczuga, rodzaj tuniki z rękawami, wykonana z kółek stalowych splatanych ze sobą i nitowanych. Nogi chroniono wykonanymi analogicznie kolczymi nogawicami, a głowę chronił kolczy kaptur, na który zakładano dodatkowo hełm. Rycerz osłaniał się również tarczą trzymaną w lewym ręku lub zawieszaną na rzemieniu. Broń zaczepną stanowił miecz, topór i kopia.

bitwa pod GrunwaldemNa przestrzeni XIV i XV w. Polska toczyła, ze zmiennym szczęściem, wojny ze swym śmiertelnym wrogiem Zakonem Krzyżackim, który drogą podbojów założył państwo na północno-wschodnim pograniczu ziem polskich. Zakon zmierzał do militarnego zniszczenia Królestwa Polskiego i Litwy. W 1409–1411 r. wybuchła kolejna wojna z Krzyżakami zwana Wielką Wojną. Jej kulminacyjnym i decydującym momentem była bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410, w której armia polsko-litewsko-ruska zadała druzgocącą klęskę armii Zakonu Krzyżackiego. Siły polskie wraz z sojusznikami liczyły około 30,000 ludzi, Krzyżacy wystawili około 15,000 ludzi. W cało dziennej bitwie Krzyżacy ponieśli klęskę, poległo około 8,000 ludzi z armii zakonnej, większość braci zakonnych i sam wielki mistrz zakonu Ulryk von Jungingen. W ręce zwycięzców wpadło wielu jeńców, chorągwie, działa i cały obóz krzyżacki wraz z łupami. Kopijnik z połowy XV w. dysponował pełną płytową zbroją, złożoną z wielu elementów składowych, osłaniającą całe ciało rycerza od stóp do głowy. Typowym uzbrojeniem zaczepnym były tradycyjnie miecz i kopia, wymagająca ze względu na długość i ciężar opierania na specjalnym haku zamocowanym do napierśnika zbroi.

Lata 1572–1648 to okres wojen z Wielkim Księstwem Moskiewskim, Szwecją, Turcją i Tatarami. Od roku 1573 Polska była monarchią, której władca wybierany był przez szlachtę. Wybranym przez szlachtę królem był Stefan Batory, który wzmocnił armię Rzeczypospolitej poprzez liczne reformy, m. in. tworząc formacje regularnej piechoty wybranieckiej. Dzięki temu udało się odnieść wiele zwycięstw, m. in. pokonać Moskwę i odepchnąć ją na okres 140 lat od Morza Bałtyckiego. Następcą króla Stefana Batorego był szwedzki królewicz Zygmunt III Waza. Okres jego panowania to czas wojen ze Szwecją (1600–1629) dążącą do odepchnięcia Polski od Bałtyku oraz walki z Moskwą i Turcją dążącą do ekspansji w głąb Europy.

Następcą Zygmunta III Wazy był jego syn Władysław IV Waza (1632–1648). Władca ten zreformował armię polską tworząc m. in. – wzorowane na zachodnioeuropejskich – piechotę, artylerię i flotę wojenną. Okres ten to czas świetności polskiej husarii, m. in. bitwa pod Kircholmem z 27 września 1605 r. W bitwie tej wojska polskie bitwa pod Kircholmemdowodzone przez hetmana Jana Karola Chodkiewicza odniosły zwycięstwo nad armią szwedzką Karola IX, mimo kilkakrotnej przewagi liczebnej przeciwnika. Typowa zbroja stosowana przez husarię polską w 1 połowie XVII w. składała się z szyszaka, napierśnika odkutego z grubej płyty stalowej i naramienników z karwaszami stanowiącymi osłonę ramion. Wszystkie części zbroi zdobione były mosiężnymi okuciami i rozetkami. Cechą charakterystyczną szabli husarskich była zamknięta rękojeść i tzw. paluch, czyli pierścień przymocowany do wewnętrznej strony jelca, służący do przesadzenia kciuka, a tym samym do lepszego uchwycenia broni. Również pistolety, wożone w olstrach przy siodle, stanowiły uzbrojenie jazdy polskiej. Jednak z uwagi na problematyczną dla jeźdźca procedurę nabijania stanowiły jedynie broń uzupełniającą. Po oddaniu strzału ówczesne pistolety wymagały ponownego nabicia i nakręcenia sprężyny zamka specjalnym kluczem.

Okres tzw. krwawego potopu to najtragiczniejszy rozdział w dziejach Rzeczypospolitej. Rozpoczęło go tzw. powstanie Chmielnickiego – bunt kozaków na Ukrainie w 1648 r., wspomagany przez wrogą Turcję, Tatarów i państwo moskiewskie. W 1655 r. najechali Polskę Szwedzi opanowując prawie całe terytorium kraju. Jednak w wyniku ogólnonarodowego wysiłku zbrojnego udało się wyprzeć ich w 1660 r. Polska uratowała swą niepodległość, jednak wyszła z tych wojen zrujnowana gospodarczo, ograbiona z dóbr kultury i wyludniona. Najazdy te spowodowały też osłabienie pozycji politycznej kraju i straty terytorialne. Pancerni byli, obok husarii, podstawową narodową formacją w XVII w. Ich uzbrojenie ochronne stanowiły kolczuga, misiurka i tarcza-kałkan. Uzbrojenie zaczepne stanowiły: szabla, pika, łuk lub broń palna (pistolety, rusznice lub bandolety). Muszkiety (prymitywne, jednostrzałowe karabinki na ołowiane kule) stanowiły podstawową broń oddziałów muszkieterskich i dragonii. Ciężkie muszkiety ze względu na swą długość i ciężar wymagały stosowania podparcia. Karabele z kolei to słynne szable polskie charakterystyczne dla 2 połowy XVII i XVIII w.

bitwa pod WiedniemW latach 1672–1699 Polska toczyła wojny z Turcją. Po początkowych niepowodzeniach zdołano zwyciężyć wojska tureckie w bitwie pod Chocimiem w 1673 r. Jednak najsłynniejszym polskim zwycięstwem była tzw. odsiecz wiedeńska 1683 r., kiedy to wojska polskie, pod wodzą króla Jana III Sobieskiego pospieszyły z odsieczą obleganemu przez Turków Wiedniowi. Polacy wraz z wojskami austriacko-niemieckimi odnieśli wielkie zwycięstwo. Turcy musieli zrezygnować z planów podboju Europy. W tym czasie husaria była najsłynniejszą formacją jazdy w polskiej historii. Odniosła wiele zwycięstw w walkach z Tatarami i Turkami w XVII w. Jej zmierzch związany był z rozwojem broni palnej w końcu XVII i początkach XVIII w.

W Europie w XVIII w. rozpowszechnia się nowa broń – karabinki skałkowe z bagnetem tulejowym, wzrasta także znaczenie piechoty, a kawaleria wykorzystywana jest głównie do zadań osłonowych i rozpoznania. W tym okresie husaria była już formacją anachroniczną i pełniła głównie rolę oddziałów reprezentacyjnych. Polska nie prowadziła wówczas żadnych wojen z sąsiadami, ale jej neutralność była łamana. W czasie wojny północnej (1700–1721 r.) przez ziemie polskie przechodziły wojska szwedzkie, rosyjskie i saskie, dokonując spustoszeń i rabunków. Dochodziło również do krwawych konfliktów wewnętrznych między zwolennikami dynastii saskiej a stronnikami Stanisława Leszczyńskiego, koronowanego na króla Polski po raz pierwszy w 1705 r.

Insurekcja KościuszkowskaW latach 1768–1772 miała miejsce pierwsza próba walki z kuratelą rosyjską – Konfederacja Barska. Już zreformowana i powiększona armia Rzeczypospolitej chlubnie zapisała się w polskiej tradycji. Dzielnie walczyła z przeważającymi siłami rosyjskimi podczas wojny 1792 r. – w obronie Konstytucji 3 Maja. W wojnie tej objawili swoje talenty militarne dwaj wodzowie polscy: generał Tadeusz Kościuszko i książę Józef Poniatowski. Po klęsce i drugim rozbiorze ziem polskich między Rosję i Prusy miał miejsce ostatni zryw narodowy pierwszej Rzeczypospolitej. Było to antyrosyjskie powstanie pod wodzą Tadeusza Kościuszki z 1794 roku. Wtedy to po raz pierwszy w szeregach regularnej armii walczyły oddziały chłopskie (tzw. Kosynierzy), uzbrojone w pionowo osadzone na drzewcach kosy. Powstanie skończyło się klęską. W bitwie pod Maciejowicami Naczelnik Tadeusz Kościuszko został raniony i dostał się do niewoli rosyjskiej. Po zdobyciu przez wojska rosyjskie przedmieścia Warszawy – Pragi i dokonanej tam rzezi ludności cywilnej, stolica skapitulowała. Warto tutaj wspomnieć, że po zwycięskiej dla wojsk polskich bitwie pod Zieleńcami dnia 18 czerwca 1792 r. ustanowione zostały przez króla Stanisława Augusta ordery Virtuti Militari.

TEST